Marul Yetiştiriciliği: Ne Zaman Ekilir, Ne Zaman Dikilir ve Kaç Günde Hasat Edilir?
Marul Yetiştiriciliği: Ne Zaman Ekilir, Ne Zaman Dikilir ve Kaç Günde Hasat Edilir?
Marul yetiştiriciliği, kısa sürede ürün vermesi ve farklı iklim koşullarında yetiştirilebilmesi nedeniyle hem hobi bahçelerinde hem de ticari üretimde tercih edilen sebze yetiştiriciliği yöntemlerinden biridir. Marul; açık tarlada, serada, yüksek veya alçak tünellerde ve uygun bölgelerde yılın farklı dönemlerinde yetiştirilebilir.
Peki marul ne zaman ekilir, marul ne zaman dikilir, kaç günde yetişir ve ne zaman hasat edilir? Bu soruların cevabı; yetiştirilen marul çeşidine, bölgenin iklimine, açık tarla veya sera yetiştiriciliği yapılmasına ve bakım koşullarına göre değişir.
Genel olarak marul, serin ve ılık iklim koşullarını seven bir bitkidir. Türkiye'de sonbahar, kış ve ilkbahar dönemleri marul yetiştiriciliği için en uygun dönemler arasında yer alır. Akdeniz gibi kışların ılıman geçtiği bölgelerde ise yetiştiricilik dönemi oldukça geniştir.
Marul Ne Zaman Ekilir?
Marulun ekim zamanı bölgenin iklimine ve kullanılacak çeşide göre değişir.
Genel olarak Türkiye'de:
-
İlkbahar yetiştiriciliği: Ocak-Şubat aylarında tohum ekimi
-
Sonbahar yetiştiriciliği: Temmuz-Ağustos aylarında tohum ekimi
-
Kış yetiştiriciliği: Ağustos-Eylül aylarında tohum ekimi
uygulanabilir.
Ancak bu tarihler kesin bir takvim olarak değerlendirilmemelidir. Bölgenin sıcaklığı, rakımı, marul çeşidi ve yetiştiriciliğin açıkta veya örtü altında yapılması ekim tarihini değiştirebilir. Tarım ve Orman Bakanlığı kaynaklarında da marul yetiştirme dönemlerinin bölge ve yetiştirme koşullarına göre farklılık gösterdiği belirtilmektedir.
Akdeniz Bölgesi'nde marul ne zaman ekilir?
Akdeniz sahil kuşağında marul için daha uzun bir yetiştirme dönemi bulunur. Adana İl Tarım ve Orman Müdürlüğü verilerine göre sahil kuşağında tohum ekimi genel olarak Ağustos-Aralık, fide dikimi ise Eylül-Ocak dönemlerinde yapılabilir. Hasat ise uygun koşullarda sonbahardan başlayarak kış ve ilkbahar dönemlerinde devam edebilir.
Bu nedenle Antalya, Mersin, Adana ve benzeri ılıman bölgelerde marul yetiştiriciliği, soğuk bölgelerdeki üretime göre daha geniş bir takvim içerisinde yapılabilir.
Marul Ne Zaman Dikilir?
Marul üretiminde iki temel yöntem vardır:
-
Doğrudan tohum ekimi
-
Fide dikimi
Ticari üretimde ve bahçelerde çoğunlukla fide ile yetiştiricilik tercih edilir. Fide yöntemi, tarladaki gelişim sürecini daha kontrollü hale getirir.
Marul fideleri genellikle 6-7 yapraklı olduklarında esas yetiştirme alanına dikilebilir.
Fideler dikilirken en önemli noktalardan biri, bitkinin büyüme noktasının toprağın altında bırakılmamasıdır. Fide çok derine dikilirse gelişim ve hastalık problemleri ortaya çıkabilir.
Marul fidesi kaç günlükken dikilir?
Fidenin yalnızca gün sayısına göre değil, gelişim durumuna göre dikilmesi daha doğrudur. Uygun koşullarda marul fideleri yaklaşık 6-8 haftada dikim büyüklüğüne ulaşabilir.
Ancak kullanılan çeşit, sıcaklık, ışık, sulama, besleme ve fide yetiştirme koşulları bu süreyi değiştirebilir.
Marul Kaç Günde Yetişir?
Marulun yetişme süresi çeşide ve yetiştirme koşullarına göre değişir.
Uygun koşullarda fide dikiminden sonra birçok marul çeşidi yaklaşık 45-60 gün içerisinde hasat büyüklüğüne ulaşabilir. Örtü altı yetiştiriciliğinde de 45-60 günlük hasat süreleri bildirilmektedir.
Bununla birlikte bazı çeşitlerde ve özellikle daha yavaş gelişen koşullarda bu süre 60-90 güne kadar çıkabilir.
Bu nedenle “marul kesin olarak X günde yetişir” demek yerine şu şekilde değerlendirmek daha doğrudur:
Fide dikiminden hasada kadar yaklaşık 45-90 gün arasında bir süre gerekebilir.
Serin, uygun ve dengeli yetiştirme koşullarında süre kısalabilir; aşırı sıcak, yetersiz ışık, su stresi veya beslenme problemlerinde yetişme süresi uzayabilir.
Marul Kaç Günde Hasat Edilir?
Marulda hasat zamanı yalnızca gün sayısına bakılarak belirlenmez. Bitkinin çeşidine özgü büyüklüğe ulaşması, baş oluşturması ve tüketim için uygun yapıya gelmesi gerekir.
Genel olarak:
Fide dikiminden yaklaşık 45-60 gün sonra marul hasadı başlayabilir.
Bazı çeşitlerde ise hasat için 60-90 gün beklemek gerekebilir. Örtü altı üretimde yetişme süresinin 2-3 ay civarında olabildiği resmi tarım kaynaklarında da belirtilmektedir.
Marul hasadı nasıl yapılır?
Marul genellikle elle hasat edilir. Hasat sırasında bitkinin başı veya yaprakları zarar görmemeli, ürün mümkün olduğunca temiz ve sağlam şekilde toplanmalıdır.
Özellikle sıcak havalarda marulun günün erken saatlerinde hasat edilmesi kalite açısından önemlidir. Sıcaklık yükseldikçe hasat edilen ürün daha hızlı su kaybedebilir ve solabilir.
Marul Yetiştirmek İçin En Uygun Sıcaklık Kaç Derecedir?
Marul serin iklim koşullarını seven bir sebzedir.
İyi gelişim ve kaliteli baş oluşumu açısından yaklaşık 15,5-18,3°C sıcaklıklar uygun kabul edilir. Baş bağlama döneminde ise daha düşük sıcaklıkların, yaklaşık 8-12°C aralığının, kaliteli baş oluşumu açısından uygun olduğu belirtilmektedir.
Aşırı sıcaklar marul yetiştiriciliğinde önemli sorunlara neden olabilir.
Yüksek sıcaklık;
-
Bitkinin hızlı şekilde sapa kalkmasına,
-
Yaprak kalitesinin düşmesine,
-
Baş oluşumunun bozulmasına,
-
Acılaşmaya,
-
Su kaybının artmasına
neden olabilir.
Bu nedenle yaz aylarında sıcak bölgelerde marul yetiştirilecekse uygun yazlık çeşitlerin seçilmesi ve mümkünse daha serin dönemlerin tercih edilmesi gerekir.
Marul Hangi Toprakta Yetişir?
Marul birçok toprak tipinde yetiştirilebilir. Ancak kaliteli ve verimli üretim için organik madde bakımından zengin, su tutma kapasitesi iyi, geçirgen ve havalanabilen tınlı veya kumlu-tınlı topraklar daha uygundur.
Toprakta suyun uzun süre birikmesi marul için istenmeyen bir durumdur. Çünkü aşırı nem kök bölgesinde hastalıkların gelişmesine ve köklerin zarar görmesine neden olabilir.
Bu nedenle marul yetiştirilecek arazide:
-
Toprak iyi işlenmiş olmalı,
-
Kesekler parçalanmalı,
-
Taban suyu problemi olmamalı,
-
Fazla suyun uzaklaştırılabilmesi sağlanmalı,
-
Organik madde yeterli olmalı,
-
Toprak mümkün olduğunca dengeli nemli tutulmalıdır.
Marul Toprağı Nasıl Hazırlanır?
Dikimden önce toprak iyi şekilde hazırlanmalıdır.
Öncelikle tarla derince işlenir. Ardından toprak birkaç gün havalandırılabilir ve diskaro, tırmık gibi ekipmanlarla dikime uygun hale getirilir.
Marul üretiminde masura veya yükseltilmiş yetiştirme alanlarının kullanılması da yaygın bir uygulamadır.
Toprak hazırlığında amaç; köklerin rahat gelişebileceği, iyi drene olan ve suyun kontrollü şekilde verilebildiği bir yetiştirme ortamı oluşturmaktır.
Marul Dikim Mesafesi Ne Kadar Olmalı?
Marulda dikim mesafesi yetiştirilen çeşidin büyüklüğüne göre değişir.
Genel uygulamalarda yaklaşık:
-
Sıra arası: 25-40 cm
-
Sıra üzeri: 15-25 cm
mesafeler kullanılabilir.
Daha iri baş yapan çeşitlerde daha geniş dikim aralıkları tercih edilirken, daha küçük yapılı çeşitlerde daha sık dikim yapılabilir.
Baş salata tiplerinde metrekarede yaklaşık 7-12 bitki bulunabilecek şekilde dikim yapılması da önerilmektedir.
Sık dikim mi, seyrek dikim mi?
Çok sık dikim;
-
Hava dolaşımını azaltabilir,
-
Yaprakların uzun süre nemli kalmasına neden olabilir,
-
Hastalık riskini artırabilir,
-
Başların yeterince büyümesini engelleyebilir.
Çok seyrek dikim ise arazi kullanımını ve birim alandan alınan verimi düşürebilir.
Bu nedenle en doğru dikim mesafesi çeşidin üretici tavsiyesine göre belirlenmelidir.
Marul Nasıl Sulanır?
Marulun en önemli bakım işlemlerinden biri sulamadır.
Marul, çimlenmeden hasada kadar düzenli suya ihtiyaç duyar. Toprağın aşırı kuruması yaprak gelişimini olumsuz etkiler. Buna karşılık sürekli suya doygun toprak da kök bölgesinde hastalık riskini artırabilir.
En doğru yaklaşım, toprağın dengeli ve sürekli nemli tutulması, ancak su içinde bırakılmamasıdır.
Marul kaç günde bir sulanır?
“Marul 2 günde bir” veya “3 günde bir” şeklinde bütün bölgeler için geçerli tek bir sulama programı yoktur.
Sulama sıklığını;
-
Hava sıcaklığı,
-
Toprak yapısı,
-
Bitkinin gelişim dönemi,
-
Yağış miktarı,
-
Serada veya açıkta yetiştirme,
-
Sulama sistemi
belirler.
Sıcak ve kurak havalarda su ihtiyacı artarken, serin ve yağışlı dönemlerde sulama aralığı uzayabilir.
Damla sulama, marul üretiminde suyun kontrollü şekilde bitki kök bölgesine verilmesini sağlayan uygun yöntemlerden biridir. Nitekim farklı bölgelerdeki ticari marul üretimlerinde damla sulama kullanılmaktadır.
Marulda En Fazla Su Hangi Dönemde Gerekir?
Marulun su ihtiyacı özellikle hasada yaklaşırken önem kazanır.
Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü'nün marul yetiştiriciliği dokümanında, bitkinin normal hasat iriliğine ulaşmasından yaklaşık 15 gün önce başlayarak hasada kadar olan dönemde su ihtiyacının arttığı belirtilmektedir.
Bu dönemde su stresinden kaçınmak, başların ve yaprakların istenilen kaliteye ulaşmasına yardımcı olur.
Marul Gübrelemesi Nasıl Yapılır?
Marul, organik madde bakımından zengin topraklarda iyi gelişir.
Gübreleme konusunda en doğru yöntem toprak analizi yaptırarak bitkinin ihtiyacına göre gübreleme programı oluşturmaktır.
Genel olarak:
-
Organik madde eksikliği varsa uygun miktarda iyi yanmış organik gübre kullanılabilir.
-
Fosfor ve potasyumun önemli bir bölümü toprak hazırlığı sırasında verilebilir.
-
Azotlu gübreler ise tek seferde yüksek miktarda vermek yerine gelişme dönemine bölünebilir.
Tarım ve Orman Bakanlığı kaynaklarında da marulda gübreleme programının toprak analizine göre yapılmasının uygun olduğu belirtilmektedir.
Fazla azot marula zarar verir mi?
Evet. Gereğinden fazla azot kullanımı bitkide aşırı ve dengesiz yaprak gelişimine yol açabilir. Ayrıca gereksiz gübre kullanımı hem maliyeti artırır hem de çevresel açıdan istenmeyen sonuçlara neden olabilir.
Bu nedenle “daha fazla gübre = daha fazla marul” yaklaşımı doğru değildir.
Marulda Çapalama ve Yabancı Ot Mücadelesi
Marulun ilk gelişme dönemlerinde yabancı otlarla rekabet gücü düşüktür. Bu nedenle yabancı ot kontrolü önemlidir.
Fide dikiminden sonra toprak koşullarına ve yabancı ot durumuna göre yüzeysel çapalama yapılabilir.
İlk çapa genellikle fide dikiminden yaklaşık 15 gün sonra, bitkiler 2-3 yapraklı dönemdeyken yapılabilir. İlerleyen gelişim dönemlerinde ikinci bir çapa uygulanabilir.
Çapalama sırasında marulun köklerine zarar vermemeye dikkat edilmelidir.
Marulda Hastalıklar ve Zararlılar
Marulda hastalık ve zararlı problemleri yetiştirme ortamına, hava koşullarına, sulama yönetimine ve üretim hijyenine göre değişebilir.
Özellikle aşırı nem ve kontrolsüz sulama bazı hastalıkların gelişme riskini artırabilir. Örneğin fide döneminde aşırı sulama, kök ve kök boğazı problemlerini artırabilir.
Marul yetiştiriciliğinde dikkat edilmesi gereken temel konular:
-
Aşırı sulamadan kaçınmak,
-
Tarlada su birikmesini önlemek,
-
Sağlıklı fide kullanmak,
-
Hastalıklı bitkileri düzenli kontrol etmek,
-
Yabancı otları kontrol altında tutmak,
-
Seralarda havalandırmayı doğru yapmak,
-
Ekim nöbetine dikkat etmek,
-
Kullanılacak bitki koruma ürünlerinde mutlaka güncel ruhsat ve kullanım talimatlarını kontrol etmek.
Bitki koruma ürünleri kullanılırken yalnızca marul için ruhsatlı ürünler, etiket talimatları ve güncel Tarım ve Orman Bakanlığı tavsiyeleri dikkate alınmalıdır.
Marul Neden Sapa Kalkar?
Marul yetiştiricilerinin en sık karşılaştığı problemlerden biri sapa kalkmadır.
Sapa kalkma, marulun yaprak ve baş oluşturmak yerine çiçeklenmeye doğru hızlı şekilde gövde uzatmasıdır.
Bunun başlıca nedenleri arasında:
-
Yüksek sıcaklık,
-
Gün uzunluğunun artması,
-
Çeşidin sıcaklığa duyarlılığı,
-
Su stresi,
-
Uygun olmayan yetiştirme zamanı
sayılabilir.
Tarım ve Orman Bakanlığı kaynaklarına göre sıcaklık ve gün uzunluğunun artmasıyla marulda başın içinden gövde uzaması hızlanabilir.
Bu nedenle özellikle sıcak bölgelerde mevsime uygun marul çeşidi seçmek büyük önem taşır.
Marul Yetiştiriciliğinde En Sık Yapılan Hatalar
Başarılı bir marul yetiştiriciliği için yalnızca sulama ve gübreleme yeterli değildir.
En sık yapılan hatalar şunlardır:
1. Yanlış zamanda dikim yapmak
Aşırı sıcak dönemde serin iklim isteyen çeşitleri yetiştirmek sapa kalkma ve kalite kaybı riskini artırabilir.
2. Aşırı sulama
Toprağın sürekli suya doygun tutulması kök problemlerine ve hastalık riskine neden olabilir.
3. Toprağın tamamen kurumasına izin vermek
Su stresi marulun gelişimini yavaşlatabilir ve kaliteyi düşürebilir.
4. Fideleri çok derine dikmek
Marul fidesinin büyüme noktası toprak seviyesinin altında bırakılmamalıdır.
5. Gereğinden fazla azot kullanmak
Toprak analizi yapılmadan yüksek miktarda gübre kullanmak doğru değildir.
6. Çok sık dikim yapmak
Aşırı sık dikim hava dolaşımını azaltabilir ve hastalık riskini artırabilir.
7. Hasadı geciktirmek
Hasat olgunluğuna gelen marulu gereğinden fazla tarlada bekletmek kalite problemlerine yol açabilir.
Marul Sabah mı, Akşam mı Hasat Edilir?
Marul için özellikle sıcak havalarda sabah erken saatlerde hasat daha uygundur.
Günün erken saatlerinde sıcaklık daha düşük olduğu için ürünün tarlada ısınması ve su kaybetmesi daha sınırlı olur. Hasattan sonra ürünün mümkün olduğunca kısa sürede serin bir ortama alınması da kaliteyi korumaya yardımcı olur.
Serada Marul Yetiştiriciliği
Marul serada yetiştirildiğinde yetiştirme sezonu genişletilebilir.
Özellikle kış döneminde dış ortam sıcaklıklarının düşük olduğu bölgelerde sera, yüksek tünel veya alçak tünel kullanımı üretim açısından avantaj sağlayabilir.
Ilıman bölgelerde ise örtü altında marul üretimi yılın çok daha geniş bir dönemine yayılabilir. Isparta'nın Sütçüler ilçesinde örtü altında marul yetiştiriciliğinin yıl boyunca yapılabildiği ve kış dönemine uygun çeşitlerle üretim gerçekleştirildiği bildirilmektedir.
Serada dikkat edilmesi gereken en önemli konular:
-
Havalandırma,
-
Nem kontrolü,
-
Sulama,
-
Sıcaklık,
-
Hastalık takibi,
-
Dikim sıklığıdır.
Özellikle serada havanın çok sıcak ve nemli hale gelmesi hastalık riskini artırabileceğinden düzenli havalandırma önemlidir.
1 Dekara Kaç Marul Dikilir?
Dekara dikilecek marul sayısı kullanılan dikim mesafesine ve çeşidin büyüklüğüne göre değişir.
Örneğin 25 × 25 cm dikim mesafesinde teorik olarak daha yüksek bitki yoğunluğu elde edilirken, 30 × 30 cm veya daha geniş aralıklarda bitki sayısı azalır.
Bu nedenle dekara kesin bitki sayısı vermek yerine çeşidin baş büyüklüğü ve üretici tavsiyesi dikkate alınarak dikim mesafesinin belirlenmesi daha doğrudur.
Baş salatalarda m² başına yaklaşık 7-12 bitki önerileri de bulunmaktadır.
Marul Yetiştiriciliği İçin Aylara Göre Genel Takvim
Aşağıdaki takvim Türkiye'nin genel koşulları için yol gösterici olarak değerlendirilebilir:
| Yetiştiricilik dönemi | Tohum ekimi | Fide dikimi | Yaklaşık hasat |
|---|---|---|---|
| İlkbahar | Ocak-Şubat | Mart-Nisan | Mayıs-Haziran |
| Sonbahar | Temmuz-Ağustos | Ağustos-Eylül | Ekim-Kasım |
| Kış | Ağustos-Eylül | Eylül-Ekim | Kasım-Aralık |
Bu tarihler bölgenin iklimine, rakımına, çeşit özelliklerine ve örtü altı/açık tarla yetiştiriciliğine göre değişebilir.
Akdeniz sahil kuşağında ise marul için daha geniş bir üretim takvimi uygulanabilir.
Marul Yetiştiriciliği İçin Kısa Özet
Marul yetiştirmek isteyenler için en önemli bilgileri kısaca şöyle özetleyebiliriz:
Marul ne zaman ekilir?
Genel olarak ilkbahar, sonbahar ve kış üretimine göre farklı tarihlerde ekilebilir. Ilıman bölgelerde ekim dönemi oldukça geniştir.
Marul ne zaman dikilir?
Fideler genellikle 6-7 yapraklı olduğunda tarlaya veya seraya dikilir.
Marul kaç günde yetişir?
Fide dikiminden sonra çeşide ve koşullara bağlı olarak yaklaşık 45-90 gün içerisinde hasat büyüklüğüne ulaşabilir.
Marul kaç günde hasat edilir?
Uygun koşullarda birçok çeşitte dikimden yaklaşık 45-60 gün sonra hasat başlayabilir.
Marul hangi sıcaklığı sever?
Serin koşulları sever. Yaklaşık 15,5-18,3°C gelişme için uygun aralık olarak belirtilmektedir.
Marul nasıl sulanır?
Toprak sürekli nemli tutulmalı ancak su içinde bırakılmamalıdır. Damla sulama kontrollü su yönetimi açısından uygun bir yöntemdir.
Marul neden sapa kalkar?
Özellikle yüksek sıcaklık, uzun gün koşulları ve çeşit özellikleri sapa kalkmayı hızlandırabilir.
Sonuç: Başarılı Marul Yetiştiriciliğinin Püf Noktaları
Marul yetiştiriciliğinde başarılı sonuç almak için öncelikle doğru çeşidi doğru zamanda yetiştirmek gerekir. Marul serin iklim koşullarını sevdiği için özellikle sonbahar, kış ve ilkbahar dönemleri birçok bölgede uygun üretim dönemleridir.
Başarılı bir üretim için;
-
Bölgeye uygun çeşit seçilmeli,
-
Sağlıklı fide kullanılmalı,
-
Toprak iyi hazırlanmalı,
-
Fideler doğru derinlikte dikilmeli,
-
Uygun dikim aralığı kullanılmalı,
-
Toprak nemi dengeli tutulmalı,
-
Aşırı sulamadan kaçınılmalı,
-
Gübreleme mümkün olduğunca toprak analizine göre yapılmalı,
-
Yabancı ot ve hastalıklar düzenli takip edilmeli,
-
Sıcak dönemlerde sapa kalkmaya dayanıklı uygun çeşitler tercih edilmeli,
-
Hasat doğru olgunluk döneminde ve mümkünse serin saatlerde yapılmalıdır.
Doğru çeşit, doğru dikim zamanı ve düzenli bakım uygulandığında marul, kısa sürede hasat alınabilen ve farklı yetiştirme sistemlerine uyum sağlayabilen verimli bir sebzedir.
Not: Marul yetiştiriciliğinde ekim ve dikim tarihleri Türkiye'nin her bölgesinde aynı değildir. Özellikle Antalya, Mersin, Adana gibi Akdeniz sahil kuşağında üretim takvimi; İç Anadolu, Doğu Anadolu ve yüksek rakımlı bölgelere göre farklılık gösterebilir. Bu nedenle ticari üretimde yerel iklim, çeşit özellikleri ve güncel İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü tavsiyeleri dikkate alınmalıdır.
Sık Sorulan Sorular
Marul kaç günde çıkar?
Uygun sıcaklık ve nem koşullarında marul tohumları genellikle yaklaşık 6-10 gün içerisinde çimlenip toprak yüzeyine çıkabilir.
Marul fidesi ne zaman dikilir?
Marul fideleri genellikle 6-7 yapraklı olduklarında esas yetiştirme alanına dikilir.
Marul kaç ayda yetişir?
Marul çeşidine ve yetiştirme koşullarına göre yaklaşık 1,5-3 ay içerisinde hasat edilebilir. Örtü altında da 2-3 aylık yetişme süreleri yaygındır.
Marul yazın yetişir mi?
Evet. Ancak yüksek sıcaklık marulun gelişimini ve baş kalitesini olumsuz etkileyebilir. Yaz üretiminde sıcaklığa daha dayanıklı çeşitler ve serin bölgeler tercih edilmelidir. Yüksek rakımlı bölgelerde yazlık marul çeşitleri yetiştirilebilir.
Marul güneşi sever mi?
Marul ışığa ihtiyaç duyar ancak aşırı sıcak koşulları sevmez. Bu nedenle özellikle yaz aylarında sıcaklığın çok yükseldiği bölgelerde uygun çeşit, gölgeleme ve sulama yönetimi önem kazanır.
Marul için en iyi gübre hangisidir?
Tek bir “en iyi marul gübresi” yoktur. En doğru gübreleme, toprak analizi sonucuna göre bitkinin ihtiyaçları belirlenerek yapılır.
Marul neden acı olur?
Yüksek sıcaklık, su stresi, bitkinin yaşlanması ve sapa kalkmaya başlaması marulda kalite ve tat problemlerine neden olabilir. Özellikle sıcak dönemlerde uygun çeşit seçimi önemlidir.